Średniowieczna myśl o Bogu – Architekcie znalazła swój wyraz w powstaniu „świętej geometrii”, wyrażanej w chrześcijańskiej symbolice katedry. W planach koła i krzyża budowla ta stała się Niebiańską Jerozolimą, Królestwem Niebieskim, czyli doskonałym przedstawieniem kosmosu zbudowanego na harmonijnych wzorcach nadanych przez Stwórcę.
Bo skroś wszechświata wnika światło Boże
I wedle zasług różnie się rozdziela
A nic mu stanąć oporem nie może.
Owo królestwo ciszy i wesela (…)
Dante Alighieri „Boska komedia”, Pieśń XXXI
Późne średniowiecze to czas wysubtelnienia człowieka tej epoki. Ideał piękna niemal zawsze sprowadza się do trzech pojęć: doskonałości, proporcji i blasku. Nawiązując do platońskiej triady, Tomasz z Akwinu w swej „Sumie teologicznej” pisał: „Piękno wymaga spełnienia trzech warunków: pierwszym jest pełnia czyli doskonałość rzeczy, to bowiem, co ma braki, jest już przez to samo brzydkie; drugim jest właściwa proporcja czyli harmonia; trzecim zaś blask – dlatego też rzeczy, które mają błyszczącą barwę nazywane są pięknymi”.
Piękno to także dobro i jest ono obowiązkowym atrybutem Boga, który w epoce późnych wieków średnich z postaci groźnego Sędziego i Pantokratora przeobraża się w Boga Pięknego i poprzez Wcielenie przybiera postać ludzką. Staje się On jednocześnie iluminacją dającą drogowskaz człowiekowi, aby zmartwychwstał ku życiu wiecznemu w rajskiej szczęśliwości. Podążając za ideą Dionizego Areopagity iż Bóg to światłość, a „nadbytowe piękno (…) jest przyczyną proporcji i blasku, jako że na kształt światła, oświetlając wszystkie rzeczy i zalewając je promieniami daje im udział w tworzeniu piękna”, myśl ta swoje najbardziej widoczne kształty przyoblekła w katedrach gotyckich.
Światłość - znak Boga
Pierwowzorem tych budowli stało się opactwo Saint-Denis we Francji, gdzie za sprawą kanclerza królewskiego opata Sugeriusza, w 1144 r. rodzi się zupełnie nowa sztuka łącząca pierwiastki burgundzkie, akwitańskie i karolińskie, lecz nade wszystko została przeniknięta i zainspirowana światłem. Aby tę sztukę zrozumieć, należy odwołać się przede wszystkim do teologii, nie estetyki, choć i ona odgrywa bardzo ważną rolę.
Na tle wszystkich dotychczasowych dokonań architektury sakralnej gotyk stanowił absolutne novum. W przeciwieństwie do zwartych i mrocznych lub proporcjonalnych, lecz wiejących zimnym pięknem świątyń świata starożytnego oraz przysadzistego i mało subtelnego stylu romańskiego, katedry gotyckie cechuje przesycenie jasnością, strzelistość i lekkość. Myślą przewodnią stało się przekonanie, iż Bóg to Światłość ogarniająca i spajająca swym blaskiem wszelkie byty widzialne i niewidzialne. Te zaś w zależności od tego, jak bardzo nasycone są Bożą miłością, w mniejszym lub większym stopniu ją odbijają, a ona powraca do swego Stwórcy. Bo dla człowieka średniowiecznego w ciemności kryje się niebezpieczeństwo, boi się jej. Jest ona ponadto biblijnym przedstawieniem Zła. Zaś światłość to dający poczucie bezpieczeństwa znak Boga będącego Światłością Świata, a zamysł ten został doskonale zrealizowany w witrażach. Blask, jaki przez nie wpadał do wnętrza świątyni, odzwierciedlał duchową iluminację, jakiej doznaje ludzka dusza poruszona Słowem Bożym zawartym w Biblii.
Witraże stanowiły także dla nieumiejących czytać i pisać ludzi rodzaj biblii pauperum, która przedstawiała m.in. różnorakie sceny z Pisma Świętego i z życia świętych (w Italii, gdzie gotyk się nie przyjął, dominowały przede wszystkim motywy geometryczne). Długa nawa, prowadząca ku ołtarzowi, jest odbiciem drogi człowieka pielgrzymującego przez całe życie ku Bogu. Sam ołtarz to miejsce mistyczne, axis mundi świątyni, na którym dokonuje się nie tylko Przeistoczenie, lecz stanowi dla gromadzących się wokół niego bezpieczną przystań pośród groźnych odmętów świata, zaś wysoko wznoszące się sklepienie krzyżowo-żebrowe osłania wiernych na wzór Bożej Opieki, jaką Stwórca roztacza nad swym ludem.(...)